اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD) یک اختلال عصبیرشدی است که نشانههای آن میتوانند در طول زندگی و در موقعیتهای مختلف به شکلهای متفاوتی ظاهر شوند. بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری ممکن است در بسیاری از افراد و در برخی موقعیتها دیده شوند؛ اما وجود این رفتارها بهتنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست.
تشخیص ADHD یک فرایند بالینی و چندجانبه است. متخصص باید علاوه بر نوع و شدت نشانهها، زمان شروع آنها، تداومشان، حضور آنها در موقعیتهای مختلف و تأثیری را که بر عملکرد فرد ایجاد میکنند بررسی کند. همچنین لازم است احتمال وجود شرایط دیگری که میتوانند نشانههایی مشابه ADHD ایجاد کنند یا همراه آن باشند، در نظر گرفته شود.
تشخیص ADHD فقط بر اساس وجود چند نشانه انجام نمیشود
یکی از نکات مهم در تشخیص ADHD، تفاوت میان «داشتن برخی ویژگیهای مرتبط با ADHD» و «داشتن اختلال ADHD» است.
برای تشخیص، نشانههای بیتوجهی و/یا بیشفعالی ـ تکانشگری باید الگویی پایدار ایجاد کرده باشند که با سطح رشدی فرد تناسب نداشته باشد و عملکرد او را مختل کند.
بر اساس معیارهای تشخیصی فعلی، بخشی از نشانهها باید پیش از ۱۲ سالگی وجود داشته باشند. همچنین نشانهها نباید فقط در یک موقعیت خاص دیده شوند؛ بلکه باید در دستکم دو محیط مهم زندگی، مانند خانه، مدرسه، دانشگاه، محیط کار یا روابط اجتماعی، حضور داشته باشند.
نکته مهم دیگر «اختلال در عملکرد» است. صرف اینکه فرد گاهی حواسپرت، بیقرار یا عجول باشد، برای تشخیص ADHD کافی نیست. متخصص بررسی میکند که این ویژگیها تا چه اندازه بر تحصیل، کار، روابط، زندگی خانوادگی یا سایر جنبههای مهم زندگی فرد تأثیر گذاشتهاند.
فرایند ارزیابی ADHD چگونه انجام میشود؟
هیچ آزمایش منفردی وجود ندارد که بهتنهایی بتواند ADHD را تشخیص دهد. تشخیص بر اساس کنار هم قرار دادن اطلاعات حاصل از منابع مختلف انجام میشود.
یک ارزیابی جامع معمولاً شامل مصاحبه بالینی، بررسی تاریخچه رشد و تحول، سابقه تحصیلی یا شغلی، بررسی عملکرد فرد در محیطهای مختلف و ارزیابی شرایط روانپزشکی، رشدی و جسمانی مرتبط است.
در کودکان و نوجوانان، اطلاعات والدین و معمولاً معلمان یا سایر افرادی که کودک را در محیطهای مختلف میشناسند اهمیت زیادی دارد. در بزرگسالان نیز بررسی سابقه دوران کودکی و چگونگی عملکرد فرد در محیط کار، تحصیل، خانواده و روابط اجتماعی بخشی مهم از فرایند تشخیص است.
پرسشنامهها چه نقشی در تشخیص دارند؟
پرسشنامهها و مقیاسهای استاندارد میتوانند به متخصص کمک کنند تا نشانهها و میزان تأثیر آنها بر عملکرد فرد را به شکل ساختاریافتهتری بررسی کند.
با این حال، نمره یک پرسشنامه بهتنهایی تشخیص ADHD محسوب نمیشود.
نتایج این ابزارها باید در کنار مصاحبه بالینی، تاریخچه فرد، اطلاعات مربوط به عملکرد در محیطهای مختلف و بررسی سایر شرایط احتمالی تفسیر شوند. بنابراین یک نتیجه بالا در یک پرسشنامه نمیتواند بهتنهایی وجود ADHD را اثبات کند و نتیجه پایین نیز همیشه برای کنار گذاشتن آن کافی نیست.
آیا تستهای کامپیوتری میتوانند ADHD را تشخیص دهند؟
آزمونهای عملکرد پیوسته و برخی ابزارهای کامپیوتری میتوانند جنبههایی مانند توجه پایدار، تکانشگری یا تغییرپذیری زمان واکنش را اندازهگیری کنند و در شرایط مشخص اطلاعات تکمیلی در اختیار متخصص قرار دهند.
اما عملکرد فرد در یک آزمون کامپیوتری معادل عملکرد او در زندگی روزمره نیست و نتایج چنین آزمونهایی نباید بهتنهایی مبنای تشخیص قرار گیرند.
در برخی نظامهای درمانی، فناوریهای مشخصی بهعنوان ابزار کمکی در فرایند ارزیابی پذیرفته شدهاند. برای مثال، راهنمای NICE استفاده از QbTest را بهعنوان یک گزینه کمکی در ارزیابی افراد ۶ تا ۱۷ سال مطرح کرده است. این ابزار نیز جایگزین ارزیابی جامع بالینی نیست.
آیا EEG، QEEG یا تصویربرداری مغزی ADHD را تشخیص میدهند؟
مطالعات علوم اعصاب تفاوتهایی را در سطح گروهی میان برخی افراد دارای ADHD و افراد بدون ADHD نشان دادهاند. این یافتهها برای شناخت بهتر سازوکارهای عصبی ADHD اهمیت زیادی دارند، اما مشاهده تفاوت میان دو گروه در پژوهش به این معنا نیست که بتوان از اسکن مغزی یک فرد برای تشخیص قطعی ADHD استفاده کرد.
در حال حاضر EEG، QEEG، MRI یا سایر روشهای تصویربرداری مغزی جزء آزمونهای روتین لازم برای تشخیص ADHD نیستند.
ممکن است پزشک در شرایط خاص و برای بررسی یک مشکل پزشکی یا عصبی دیگر انجام آزمایش یا بررسی تکمیلی را ضروری بداند، اما هدف آن بررسی همان وضعیت خاص است، نه اثبات ADHD با یک نشانگر زیستی منفرد.
چرا بررسی تشخیصهای افتراقی اهمیت دارد؟
مشکلات توجه، بیقراری، ضعف در سازماندهی یا تکانشگری اختصاصی ADHD نیستند.
برای مثال، اختلالات اضطرابی یا خلقی، مشکلات خواب، اختلالات یادگیری و زبان، برخی اختلالات عصبیرشدی و تعدادی از شرایط پزشکی میتوانند بر توجه، رفتار یا عملکرد فرد تأثیر بگذارند.
از سوی دیگر، وجود یکی از این شرایط الزاماً ADHD را رد نمیکند. ADHD میتواند همراه با اختلالات دیگری نیز وجود داشته باشد.
بنابراین سؤال متخصص فقط این نیست که «آیا فرد نشانههای ADHD دارد؟» بلکه باید بررسی شود که چه توضیحی برای این نشانهها وجود دارد، آیا شرایط دیگری نیز حضور دارد و هرکدام چه سهمی در مشکلات فعلی فرد دارند.
تشخیص ADHD در کودکان پیشدبستانی
ارزیابی کودکان خردسال نیازمند توجه ویژه به سطح رشد است. فعالیت زیاد، کوتاه بودن دامنه توجه و کنترل تکانه محدود تا حدی بخشی از رشد طبیعی سالهای اولیه زندگی هستند.
به همین دلیل، رفتار کودک باید با کودکان همسن و همسطح رشدی او مقایسه شود و شدت، تداوم و تأثیر رفتارها بر عملکرد روزمره مورد توجه قرار گیرد.
راهنمای آکادمی اطفال آمریکا ارزیابی ADHD را در کودکان دارای مشکلات رفتاری یا تحصیلی و نشانههای بیتوجهی، بیشفعالی یا تکانشگری از ۴ سالگی مطرح میکند. برای کودکان زیر ۴ سال شواهد برای تشخیص و درمان ADHD محدودتر است و ارزیابی مشکلات رشدی و رفتاری باید با احتیاط بیشتری انجام شود.
تشخیص ADHD در کودکان و نوجوانان
با ورود کودک به مدرسه، نیاز به نشستن، دنبال کردن دستورها، سازماندهی تکالیف، حفظ توجه و کنترل رفتار افزایش پیدا میکند. به همین دلیل، برخی مشکلات ممکن است در این دوره آشکارتر شوند.
با این حال، عملکرد تحصیلی ضعیف بهتنهایی نشانه ADHD نیست و داشتن نمرات خوب نیز ADHD را رد نمیکند.
در ارزیابی کودک و نوجوان باید عملکرد در محیطهای مختلف بررسی شود. اطلاعات والدین، معلمان و خود کودک یا نوجوان ـ متناسب با سن او ـ میتواند تصویر دقیقتری از وضعیت ایجاد کند.
در دوره نوجوانی نیز شکل ظاهری نشانهها ممکن است تغییر کند. برای مثال، بیشفعالی حرکتی آشکار دوران کودکی ممکن است کمتر شود و بیشتر به شکل احساس بیقراری ظاهر شود، در حالی که مشکلات مربوط به توجه، سازماندهی، مدیریت زمان یا کنترل تکانه همچنان ادامه داشته باشند.
تشخیص ADHD در بزرگسالان
ADHD ممکن است تا بزرگسالی ادامه پیدا کند، اما نحوه بروز آن الزاماً مشابه دوران کودکی نیست.
در بزرگسالان، مشکلاتی مانند مدیریت زمان، شروع و تکمیل کارها، سازماندهی، فراموشکردن مسئولیتها، حفظ توجه در فعالیتهای طولانی، کنترل تکانه و مدیریت همزمان چند مسئولیت میتوانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.
با این حال، ADHD اختلالی نیست که برای نخستین بار در بزرگسالی آغاز شود. در ارزیابی بزرگسال باید شواهدی از وجود برخی نشانهها در دوران کودکی وجود داشته باشد، حتی اگر فرد در آن زمان تشخیص دریافت نکرده باشد.
به همین دلیل، متخصص ممکن است علاوه بر مصاحبه با خود فرد، سوابق تحصیلی، گزارشهای دوران کودکی یا در صورت امکان اطلاعات اعضای خانواده را نیز بررسی کند.
همچنین لازم است شرایط دیگری مانند اضطراب، افسردگی، اختلالات خواب، مصرف مواد و سایر مشکلات روانپزشکی یا عصبیرشدی مورد بررسی قرار گیرند.
ADHD در دختران و زنان
شکل بروز ADHD در همه افراد یکسان نیست. برخی افراد، بهویژه کسانی که نشانههای بیشفعالی و رفتارهای برونریز کمتری دارند، ممکن است دیرتر مورد توجه قرار گیرند.
راهنمای NICE بهطور مشخص اشاره میکند که ADHD ممکن است در دختران و زنان کمتر شناسایی شود و احتمال ارجاع آنها برای ارزیابی کمتر باشد.
به همین دلیل، نبود بیشفعالی آشکار نباید بهتنهایی سبب کنار گذاشتن احتمال ADHD شود. بررسی دقیق بیتوجهی، مشکلات عملکرد اجرایی و تأثیر نشانهها بر زندگی روزمره اهمیت دارد.
آیا تشخیص ADHD یک برچسب دائمی است؟
هدف از تشخیص، قرار دادن یک «برچسب» بر فرد نیست. یک ارزیابی دقیق باید به درک بهتر الگوی نقاط قوت و دشواریهای فرد، شناسایی نیازهای او و انتخاب حمایت یا درمان مناسب کمک کند.
همچنین شدت و نحوه بروز ADHD میتواند در طول زندگی و با تغییر محیط، مسئولیتها و نیازهای فرد تغییر کند. بنابراین ارزیابی عملکرد و نیازهای فرد فقط به لحظه تشخیص محدود نمیشود.
پس تشخیص دقیق ADHD بر چه اساسی است؟
تشخیص ADHD حاصل کنار هم قرار گرفتن چند بخش است:
* بررسی دقیق نشانههای بیتوجهی و بیشفعالی/تکانشگری
* بررسی زمان شروع و تداوم نشانهها
* ارزیابی حضور نشانهها در بیش از یک محیط
* بررسی میزان تأثیر آنها بر عملکرد روزمره
* دریافت اطلاعات از منابع مختلف در صورت امکان
* بررسی تاریخچه رشدی، تحصیلی، شغلی و روانشناختی
* بررسی شرایط همراه و تشخیصهای افتراقی
* استفاده از پرسشنامهها و سایر ابزارهای استاندارد بهعنوان بخشی از ارزیابی، نه جایگزین آن
بنابراین تشخیص ADHD نه بر اساس یک رفتار، یک پرسشنامه، یک تست کامپیوتری یا یک تصویر مغزی، بلکه بر اساس یک **ارزیابی بالینی جامع و چندجانبه** انجام میشود.
منابع
**National Institute for Health and Care Excellence (NICE).** *Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).* NICE.
**Wolraich ML, Hagan JF, Allan C, et al.** Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents. *Pediatrics.* 2019;144(4):e20192528.
**American Psychiatric Association.** *Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision (DSM-5-TR).* Washington, DC: American Psychiatric Association Publishing; 2022.
